Cytologia: jak zrozumieć wynik
Wynik cytologii przychodzi jako kartka z czterema literami, a między „odebrałam” a „jestem u lekarza” mija kilka dni, które spędza się na szukaniu. Rozpiszę, co stoi za każdą pozycją na wyniku, co robi się dalej i dlaczego żadna z tych liter nie oznacza raka.
Najpierw najważniejsze
Cytologia nie stawia rozpoznania. To badanie przesiewowe: wybiera te osoby, którym trzeba przyjrzeć się dokładniej, i tyle. Wynik „nieprawidłowy” znaczy, że potrzebny jest kolejny krok, a nie że coś znaleziono.
Zmiany, które wykrywa cytologia, narastają latami. Od pierwszych zmienionych komórek do raka szyjki macicy bez leczenia mija zwykle 10–15 lat. Właśnie dlatego przesiew w ogóle działa: czasu na reakcję jest bardzo dużo. Kilka tygodni oczekiwania na wizytę w tej skali nie znaczy nic.
I trzecia rzecz: większość nieprawidłowych cytologii wraca do normy sama. Poniżej widać, przy których wynikach dzieje się tak w dziewięciu przypadkach na dziesięć.
Czym jest cytologia i co widzi
Na wizycie lekarz pobiera szczoteczką komórki z powierzchni szyjki macicy i z kanału. Nie boli i trwa kilka sekund. Materiał trafia do laboratorium, gdzie ogląda się go pod mikroskopem.
Patrzy się na kształt komórek — czy nie zmieniło się jądro, czy nie zaburzyła się proporcja jądra do reszty komórki. Takie zmiany pojawiają się, gdy komórkę zmienia wirus brodawczaka ludzkiego. Praktycznie wszystkie zmiany szyjki macicy wiążą się z HPV, więc cytologia to sposób zobaczenia śladu wirusa nawet wtedy, gdy samego wirusa nie szukano.
Są dwie metody: cytologia klasyczna (rozmaz od razu na szkiełko) i płynna, LBC — szczoteczkę zanurza się w płynie. Płynna daje mniej rozmazów nienadających się do oceny, a z tej samej fiolki można wykonać test HPV bez wzywania pacjentki drugi raz.
Jak zbudowany jest wynik
Wynik opisuje się w systemie Bethesda — tym samym, co na całym świecie. Zwykle składa się z trzech części:
| Na wyniku | Co to znaczy |
|---|---|
| Materiał nadaje się do oceny | rozmaz pobrano prawidłowo, wynikowi można ufać |
| Materiał nie nadaje się do oceny | komórek za mało albo przeszkadza krew i śluz — rozmaz powtarza się po 6–12 tygodniach. To nie jest wynik i nie jest powodem do obaw |
| Obecne komórki strefy przekształceń | pobrano z właściwego miejsca. Ich brak nie jest błędem, ale bywa powodem do wcześniejszego powtórzenia |
| Zmiany zapalne | cechy stanu zapalnego. Samo w sobie nie jest stanem przedrakowym; czasem najpierw leczy się zapalenie, potem powtarza rozmaz |
| Zmiany zanikowe (atroficzne) | częsty obraz po menopauzie, skutek niedoboru estrogenów |
| NILM | wynik prawidłowy. Tak wygląda dobra cytologia |
Trzecia część to sam wynik — te łacińskie skróty. Poniżej w kolejności nasilenia zmian.
Co oznacza każdy wynik
| Wynik | Pełna nazwa | Co znaczy | Co się robi |
|---|---|---|---|
| NILM | Negative for Intraepithelial Lesion or Malignancy | prawidłowy, bez zmian | kolejny przesiew zgodnie z harmonogramem |
| ASC-US | Atypical Squamous Cells of Undetermined Significance | komórki nieco odbiegają od prawidłowych, ale za mało, by powiedzieć dlaczego. Najczęstszy nieprawidłowy wynik | test HPV; kolposkopia, jeśli wykryto HPV wysokiego ryzyka |
| LSIL | Low-grade Squamous Intraepithelial Lesion | zmiany małego stopnia, zwykle obraz aktywnego zakażenia HPV. Odpowiada CIN 1 | najczęściej kolposkopia; u młodych kobiet czasem obserwacja |
| ASC-H | Atypical Squamous Cells, cannot exclude HSIL | zmiany, przy których nie można wykluczyć dużego stopnia | kolposkopia, zawsze |
| HSIL | High-grade Squamous Intraepithelial Lesion | zmiany dużego stopnia. Odpowiada CIN 2 i CIN 3 — to stan przedrakowy, a nie rak | kolposkopia z biopsją, leczenie zależnie od histopatologii |
| AGC | Atypical Glandular Cells | zmienione komórki gruczołowe — z kanału szyjki albo z jamy macicy | kolposkopia i diagnostyka jamy macicy |
| AIS | Adenocarcinoma in situ | zmiany przedrakowe nabłonka gruczołowego | kolposkopia, histopatologia, leczenie |
Warto zauważyć prawą kolumnę: przy pięciu wynikach z siedmiu kolejnym krokiem jest kolposkopia. To oglądanie szyjki w powiększeniu 10–40 razy, które pokazuje, gdzie są zmienione komórki — cytologia mówi tylko, że są. Jak przebiega kolposkopia i czy boli — w osobnym artykule.
ASC-US: dlaczego przeraża i dlaczego najczęściej niepotrzebnie
ASC-US to najczęstszy powód, dla którego ktoś szuka takiego tekstu. Nazwa jest niefortunna: „atypowe komórki o nieokreślonym znaczeniu” brzmi jak wyrok, a znaczy dosłownie „widzimy coś niezupełnie zwykłego i nie potrafimy powiedzieć co”.
Liczby, które warto znać:
- ASC-US jest najczęstszym nieprawidłowym wynikiem cytologii;
- u większości kobiet z ASC-US dalsza diagnostyka nie wykrywa niczego poważnego;
- zmiany dużego stopnia (CIN 2+) znajduje się mniej więcej u jednej na dwadzieścia;
- jeśli test na HPV wysokiego ryzyka wypada ujemnie, prawdopodobieństwo poważnego znaleziska staje się bardzo małe i kolposkopia zwykle nie jest potrzebna.
Stąd kolejność: przy ASC-US najpierw wykonuje się test HPV, a nie od razu kolposkopię. Jeśli cytologia była płynna, test robi się z tej samej fiolki — nie trzeba przychodzić drugi raz.
ASC-US bywa też z przyczyn niezwiązanych z wirusem: od stanu zapalnego, od niedoboru estrogenów po menopauzie, po niedawnym współżyciu albo globulkach dzień przed pobraniem.
LSIL a HSIL: na czym polega różnica
LSIL to najczęściej po prostu obraz aktywnego zakażenia HPV. U kobiet przed 30 rokiem życia takie zmiany w większości cofają się same w ciągu roku–dwóch, gdy układ odpornościowy poradzi sobie z wirusem. Dlatego młodym pacjentkom proponuje się czasem obserwację zamiast leczenia.
HSIL to inna sytuacja. To zmiany utrwalone, które rzadko cofają się same, i to ich leczenie zapobiega rakowi. Słowo „przedrak” jest tu na miejscu, słowo „rak” — nie: między CIN 3 a rakiem są lata i granica, której zmiany jeszcze nie przekroczyły.
Leczenie HSIL to zwykle konizacja albo wycięcie pętlą (LEEP/LLETZ): usuwa się fragment szyjki ze zmienionymi komórkami. Zabieg jest ambulatoryjny, ciąża po nim jest możliwa.
Jak często wykonywać
W Polsce działa program profilaktyki raka szyjki macicy: cytologia jest bezpłatna dla kobiet w wieku 25–64 lat raz na trzy lata w gabinecie z kontraktem NFZ, bez skierowania. Przy niektórych stanach — na przykład przy zakażeniu HIV albo immunosupresji po przeszczepie — odstęp jest krótszy.
Praktyka światowa przechodzi stopniowo na inny schemat: test HPV jako badanie przesiewowe raz na pięć lat, bo jest czulszy od cytologii. W Polsce to przejście trwa i w różnych gabinetach proponuje się różne rzeczy — warto zapytać, co dokładnie jest pobierane.
Zasady pobrania, żeby nie trzeba było powtarzać:
- nie w trakcie miesiączki; najlepszy termin to 10–20 dzień cyklu;
- na 48 godzin przed pobraniem bez współżycia, globulek, kremów, irygacji i tamponów;
- po leczeniu zapalenia — nie wcześniej niż tydzień po zakończeniu kuracji;
- po menopauzie dzień nie ma znaczenia.
Na wynik czeka się zwykle 7–14 dni.
Gdzie wykonać i co zabrać
Pobranie materiału wchodzi w cenę wizyty, osobno płaci się tylko za badanie laboratoryjne — zwykle 60–120 złotych za cytologię. Do wizyty prywatnej skierowanie i ubezpieczenie NFZ nie są potrzebne, numer PESEL nie jest wymagany.
Proszę zabrać poprzednie wyniki. Jedna cytologia to punkt, dwie kolejne to kierunek. Dla lekarza istotne jest, czy zmiany pojawiły się po raz pierwszy, czy utrzymują się drugi rok — od tego wprost zależy, czy obserwować, czy działać.
Jeśli wynik już Pani ma i się nim przestraszyła, można go omówić bez wizyty — konsultacją online. Ale jeśli wynik wymaga kolposkopii, tę trzeba wykonać na miejscu.
Krótko, w pytaniach
Co oznacza ASC-US w cytologii?
Atypowe komórki nabłonka płaskiego o nieokreślonym znaczeniu: komórki nieco odbiegają od prawidłowych, ale za mało, by powiedzieć dlaczego. To najczęstszy nieprawidłowy wynik i u większości kobiet dalsza diagnostyka nie wykrywa niczego poważnego. Kolejny krok to test na HPV wysokiego ryzyka.
Czy nieprawidłowa cytologia to rak?
Nie. Cytologia nie stawia rozpoznania, tylko wybiera osoby wymagające dokładniejszej oceny. Nawet HSIL to zmiany przedrakowe, a nie rak, a od nich do raka bez leczenia mija zwykle 10–15 lat. Rozpoznanie stawia dopiero badanie histopatologiczne po biopsji.
Czym różni się LSIL od HSIL?
LSIL to zmiany małego stopnia, najczęściej obraz aktywnego zakażenia HPV; u kobiet przed 30 rokiem życia w większości cofają się same w ciągu roku–dwóch. HSIL to zmiany dużego stopnia odpowiadające CIN 2 i CIN 3, które rzadko cofają się same i wymagają leczenia.
Co robić po nieprawidłowej cytologii?
Przy ASC-US najpierw wykonuje się test na HPV wysokiego ryzyka i kieruje na kolposkopię, jeśli wypadnie dodatnio. Przy LSIL, ASC-H, HSIL, AGC i AIS kolposkopię wykonuje się od razu. Kolposkopia pokazuje, gdzie znajdują się zmienione komórki, i pozwala pobrać wycinek z właściwego miejsca.
Jak często robić cytologię?
W Polsce cytologia jest bezpłatna dla kobiet w wieku 25–64 lat raz na trzy lata w ramach programu profilaktycznego, w gabinecie z kontraktem NFZ i bez skierowania. Przy niektórych stanach odstęp jest krótszy — ustala się to indywidualnie.
Tekst opisuje ogólne zasady i nie zastępuje konsultacji. Terminy i wskazania są indywidualne — ustala się je na wizycie, na podstawie wywiadu i wyników badań.
