USG jajników: torbiele, rezerwa i co znaczy „jajniki policystyczne”

Jak bada się jajniki

Podstawowy sposób to USG dopochwowe: głowica znajduje się kilka centymetrów od jajnika i obraz jest tak dokładny, jak to w ogóle możliwe. Przygotowanie nie jest potrzebne, pęcherz ma być pusty, badanie trwa około dziesięciu minut.

Przez powłoki brzuszne jajniki ogląda się wtedy, gdy dostęp dopochwowy nie wchodzi w grę: u dziewcząt przed inicjacją i przy dużych zmianach, które nie mieszczą się w polu widzenia. Wtedy pęcherz przeciwnie — musi być pełny.

W którym dniu się umówić. Dla czystego obrazu — 5–10 dzień cyklu, zaraz po miesiączce: w tym czasie w jajniku nie ma ani pęcherzyka dominującego, ani ciałka żółtego, więc wszystko, co widać, jest albo normą, albo znaleziskiem. W 20 dniu to samo ciałko żółte łatwo opisać jako torbiel.

Prawidłowy jajnik u kobiety w wieku rozrodczym ma około 3 × 2 × 2 cm i objętość do 10 ml, z kilkoma drobnymi pęcherzykami. Po menopauzie zmniejsza się o połowę, a pęcherzyków już w nim nie ma.

Torbiele czynnościowe — te, które mijają same

Ponad połowa wszystkich torbieli jajnika to nie choroba, tylko cykl, który się zagalopował:

Torbiel pęcherzykowa — pęcherzyk, który urósł, ale nie pękł. Wszystko powyżej 30 mm nazywa się już torbielą. Cienka ściana, jednorodna zawartość, nic w środku.
Torbiel ciałka żółtego — ciałko żółte z krwią w środku. Wygląda bardziej skomplikowanie: z przegrodami, siateczkowatą zawartością i pierścieniem naczyń przy brzegu. To właśnie jej najczęściej się boimy.

Obie znikają same w ciągu jednego–trzech cykli. Dlatego standardową odpowiedzią na takie znalezisko nie jest leczenie, tylko kontrolne USG po następnej miesiączce. Ustąpiła — sprawa zamknięta. Została — to nie była torbiel czynnościowa i szuka się dalej.

To samo tłumaczy, dlaczego jedną kobietę można w ciągu miesiąca dwa razy przestraszyć i raz uspokoić: opis zależy od dnia, w którym ją zbadano.

Torbiele, które same nie mijają

Co to jest	Jak wygląda w USG	Co dalej
Torbiel endometrialna („czekoladowa”)	jednorodna zawartość typu mlecznej szyby, bez przepływu w środku	obserwacja albo operacja — zależnie od wielkości, bólu i planów na ciążę
Torbiel dermoidalna	pstra zawartość: tłuszcz, włosy, czasem zawiązki zębów; jasne obszary z cieniem	zwykle się ją usuwa, ale bez pośpiechu: sama się nie wchłonie
Torbielakogruczolak	cienkie ściany, przejrzysta albo śluzowa zawartość, bywa duży	obserwacja albo usunięcie zależnie od wielkości
Wodniak jajowodu	wydłużona przestrzeń z przewężeniami — to nie jajnik, tylko poszerzony jajowód	ma znaczenie przy planowaniu ciąży, omawia się osobno

Są cechy, przy których zmianę uznaje się za podejrzaną i kieruje do ginekologa onkologa: nierówne grube przegrody, lite rozrosty w środku, czynny przepływ w tych rozrostach, płyn w jamie brzusznej, szybki wzrost. Cienkościenna jednokomorowa torbiel bez przepływu pozostaje przy tym łagodna w zdecydowanej większości przypadków, niezależnie od wielkości.

Jajniki policystyczne i zespół to nie to samo

W USG rzeczywiście bywa obraz nazywany policystycznym: dwadzieścia i więcej pęcherzyków o wielkości 2–9 mm w jednym jajniku i zwiększona objętość — powyżej 10 ml. Samo w sobie nic to jeszcze nie znaczy.

Taki obraz ma co piąta kobieta z całkowicie prawidłowym cyklem. Zespół policystycznych jajników rozpoznaje się dopiero wtedy, gdy spełnione są przynajmniej dwa z trzech kryteriów: rzadkie owulacje albo ich brak, cechy nadmiaru androgenów (w badaniach albo w objawach) i obraz w USG. Samo USG nigdy nie wystarcza.

Osobno: u nastolatek rozpoznania na podstawie USG nie stawia się w ogóle — w pierwszych latach po pierwszej miesiączce taki obraz jajników jest prawidłowy.

Rezerwa jajnikowa

Rezerwa to liczba komórek jajowych, które zostały. Ocenia się ją na dwa sposoby, i one się uzupełniają:

Liczba pęcherzyków antralnych w USG — liczy się wszystkie pęcherzyki 2–10 mm w obu jajnikach w 2–5 dniu cyklu;
AMH (hormon antymüllerowski) z krwi — pobierany w dowolnym dniu cyklu.

Oba parametry mówią o liczbie, a nie o jakości, i żaden nie odpowiada na pytanie „kiedy skończą mi się komórki jajowe”. Niska rezerwa nie oznacza, że nie da się zajść w ciążę, a wysoka nie gwarantuje, że się uda: mówi tylko o tym, ile jest czasu w zapasie i jak jajniki odpowiedzą na stymulację.

Poprzednie opisy warto trzymać razem. Przy zmianach rozstrzyga często nie wielkość sama w sobie, tylko porównanie: torbiel 4 cm stabilna od trzech lat i torbiel 4 cm, której pół roku temu nie było, to dwie różne sytuacje.

Krótko, w pytaniach

W którym dniu cyklu robić USG jajników?

W 5–10 dniu, zaraz po miesiączce. W tym czasie w jajniku nie ma ani pęcherzyka dominującego, ani ciałka żółtego, więc wszystko, co widać, jest albo normą, albo prawdziwym znaleziskiem. W drugiej połowie cyklu ciałko żółte łatwo wziąć za torbiel.

Czy torbiel jajnika trzeba operować?

Ponad połowa torbieli jest czynnościowa i mija sama w ciągu jednego–trzech cykli — nie leczy się ich, tylko sprawdza kontrolnym USG po następnej miesiączce. Operację omawia się przy torbielach, które same nie mijają: endometrialnej, dermoidalnej, torbielakogruczolaku — a decyduje wielkość, ból i plany na ciążę.

Co znaczy „jajniki policystyczne” w USG?

Dwadzieścia i więcej pęcherzyków 2–9 mm w jednym jajniku albo objętość powyżej 10 ml. To obraz, a nie rozpoznanie: ma go mniej więcej co piąta kobieta z prawidłowym cyklem. Zespół rozpoznaje się dopiero razem z zaburzeniem owulacji albo nadmiarem androgenów.

Jak sprawdzić rezerwę jajnikową?

Dwoma sposobami razem: liczbą pęcherzyków antralnych w USG w 2–5 dniu cyklu i badaniem AMH z krwi, które można wykonać w dowolnym dniu. Oba pokazują liczbę komórek jajowych, ale nie odpowiadają na pytanie, kiedy nadejdzie menopauza.

Czy da się obejrzeć jajniki, jeśli nie współżyję?

Tak, badanie wykonuje się przez powłoki brzuszne. Wtedy pęcherz musi być pełny — na godzinę przed wizytą wypija się około litra wody i nie chodzi do toalety.

Tekst opisuje ogólne zasady i nie zastępuje konsultacji. Terminy i wskazania są indywidualne — ustala się je na wizycie, na podstawie wywiadu i wyników badań.